Friday , May 20 2022

Alola Ho Nia Istória Iha Tinan 1999 To’o 2022


DILI Post-Funu Malirin iha tinan 1999 entre maun ho alin, tanba prosesu ba Ukun Rasik-An halo populasaun iha Timor laran, barak mak sofre hosi konsekuensia funu refere, maun ho alin oho fali malu, aman oan oho fali malu, inan feton sira, no labarik minoridade sira hetan violasaun seksual hosi ema aat sira kaer ahi no kroat.

Iha Munisipiu Covalima iha tragedia hanaran Setembro nakukun (Negro) iha igreja Suai ne’ebe akontese iha tinan 1999, iha ne’eba iha tanis, iha ran fakar, iha oho, no iha violasaun oioin mak akontese.

Iha Igreja Suai (Igraja Ave Maria) ne’e, labarik kik ida ho idade 14, tenke lakon ninian dignidade nudar feto, tanba hetan violasaun seksaual hosi ema aat sira nia grupu (milisia).

Nia mak Alola ho naran Kompletu Juliana dos Santos ne’ebe hetan violasaun seksual hosi ulun boot Laksaur (milisia) balun, no ikus mai obriga lori Alola halai tama ba Betun-Nusa Tengara Timur (NTT), Indonézia hodi moris hamutuk nudar fen ho laen.

Ho situasaun ne’e, ikus mai Inan-Aman hosi Juliana dos Santos Alola hasoru Kristry Sword Gusmão nudar espoza lider nasional Xanana Gusmão hodi bele halo diplomasia ho guverno Indonézia nune’e bele lori fila Juliana dos Santos Alola” ne’ebe mak milisia Laksaur nian boot lori tama ba Betun-Indonézia.

Maibe, prosesu atu lori Alola fila mai Timor-Leste han tempu naruk, tanba ho situasaun politika ne’ebe la estavel prejudika prosesu hotu.

Kristy Sword Gusmão kontinua luta atu bele lori fila Alola mai nia moris fatin Timor-Leste liu hosi prosesu naruk ida iha Zenebra, ikus mai Fundasaun Alola harii ho objetivu bo’ot ida mak atu hasae konsensia konaba violensia seksual hasoru feto no labarik feto sira.

“Momentu ne’eba prosesu lao, maibe tanba ita hatene katak situasaun politika rai laran la estavel, entaun la konsege lori fila Alola mai Timor, maibe nia konsege kaben duni ho sinhor Higidio too agora sira iha oan nain tolu, maibe nu fim ita rona fali hanesan ne’e, Fundasaun Alola pronto nafatin atu apoiu Juliana dos Santos,” dehan Diretora Fundasaun Alola, Maria Imaculada Guteres ba Jornalista sira iha knar fatin, Maskarinhas-Dili (11/01)

Iha loron (10/01) tinan 2022, Alola halai hosi Betun tama mai Timor-Leste, liu hosi froteira Covalima, tanba la aguenta ho violensia domestika ne’ebe nia hasoru hosi nia kaben rasik.

“Segunda ne’e ami hetan kontaktu direitamente hosi famlia Alola nian dehan katak nia tama ona mai iha ita nian rain iha Suai, e agora dadauk nia iha ona kuerantena hodi kumpri loron 14 hodi halo prevensaun ba iha covid nian, e ami mos rona hosi familia haktuir katak oinsa Alola tama mai iha Timor, tanba nia hasoru violensia domestika,” informa Maria.

Tuir nia, dadaun ne’e Fundasaun Alola halo ona kontaktu ho parte familia, no parte autoridade siguransa PNTL Munisipiu Covalima nian, inklui Komandu Jeral PNTL hodi servisu hamtuk oinsa maka atu bele haree konaba kazu Alola nian.

“Orsida sei iha vizita ida ba iha kuerantena ne’ebe Alola hela ba, maibe ita hatene katak kuerante ita sei labele hasoru malu, maibe parte polisia VPU Covalima nian sei fo protesaun ba nia, no bainhria nian kumpri ona durasaun tempu ba iha kuartante nian depois polisia hosi VPU sei akompaina nia, no sei lori nian mai hodi halo prosesu, para atu halo re-integrasaun ba iha nian familia, tanba nia mai nia laos hanesan autor kriminozu ida maibe nia vitim,” afirma nia.

Tuir nia, Alola nudar vitima ida hosi masakre igreja Suai nian ne’ebe akontese iha tinan 1999, ne’ebe milisia sira halo violasaun seksual hasoru nia wainhira nia idade 14.

Alola nafatin iha komprimisiu ida atu apoiu Juliana dos Santos Alola liliu ba saida deit mak nian persija apoiu nia iha situasaun ida ne’e.

Dadaun ne’e Alola iha oan nain tolu, feto boot hola forma ona uma kain, feto daruak sei kontinua hela nian estudu iha Universidade ida iha Kupang, ida datoluk idade sei kiik ne’e tuir informasaun dadaun ne’e hetan mos torturasaun hosi nia aman.

“Nia oan sei kiik agora iha Betun hetan mos torturasaun hosi nia aman rasik entaun ami sei halo saida deit mak Alola persija atu apoiu nian iha situasaun ida ne’e,” dehan nia

Fundaun Alola sei hasoru malu ho Juliana dos Santos wainhira re intrega ona ba nian familia hodi bele hetan tan istoria balun hosi nia relasiona ho violensia domestika ne’ebe mak nia infrenta, no saida mak nia persija hosi Fundasaun Alola atu apoiu.

“Se nia hakarak fila fali mai TL, Fundasaun Alola sei servisu hamutuk ho parte relevantes sira hotu, atu bele haree ba iha kazu violensia ida ne’e,”katak nia.

Durante ne’e Fundasaun Alola mos apoiu Alola, no komunikasaun lao nafatin durante nia hela iha Betun, aliende ne’e Fundasaun Alola mos fo bolsu estdu ba Alola nia oan feto hodi kontinua nia estudu iha Universidade.

Fundasaun Alola mos kondena hahalok sira ne’ebe mak nia kaben halo ba nia, liliu ba iha violensia domestika ne’ebe nia halo ba iha nia kaben Juliana dos Santos.
Ita kondena makas hahalok ida ne’e tanba hanesan violasaun direitus humanus, tanba ita hotu hatene hahu hosi 1999 too mai agora, ita espera guverno Indonézia bele tau matan ba iha kazu ida ne’e, hakotu nia. (pogo)

About dilipost

Check Also

Virgilio Reativa Dispensaun Prezidente KI

DILI Post–Prezidente Konsellu Imprensa (KI), Virgilio Guteres halo reativasaun ba dispesaun durante fulan tolu nia …

Leave a Reply

Your email address will not be published.